We hebben bijna geen lege momenten meer
We hebben bijna geen lege momenten meer. Even wachten bij de tandarts, in de rij bij de kassa, op de bank na een lange dag of vijf minuten voordat een afspraak begint. De telefoon ligt binnen handbereik en voor je het weet zit je te scrollen. Nog één filmpje, nog even kijken wie er iets geplaatst heeft, even het nieuws of WhatsApp. Zonder dat je er bewust voor kiest, ben je twintig minuten verder. Het lijkt zo onschuldig. En vaak is het dat ook.
Waarom je brein steeds meer wil
Toch gebeurt er ondertussen iets interessants. Ons brein houdt van beloning en dopamine speelt daarin een belangrijke rol. Het wordt vaak het gelukshormoon genoemd, terwijl dat eigenlijk te simpel is. Dopamine heeft veel te maken met motivatie, verwachting en leren. Het helpt je brein onthouden: hé, dit was interessant of prettig, hier wil ik nog een keer naartoe. En precies daar zijn veel apps ontzettend goed in geworden. Je weet vooraf nooit precies wat het volgende filmpje is, wie je een bericht heeft gestuurd, hoeveel reacties je hebt gekregen of wat er nog te zien is. Juist die onvoorspelbaarheid maakt dat je blijft kijken.
In de volksmond wordt dat weleens ‘goedkope dopamine’ genoemd. Geen officiële psychologische term, wel een beeld dat iets duidelijk maakt: je krijgt snel een kleine beloning, terwijl je daar nauwelijks iets voor hoeft te doen. En daar zit voor mij iets veel interessanters onder dan de vraag hoeveel uur je per dag op je telefoon zit. Want wat gebeurt er met de momenten waarop je even niets krijgt?
Wat er gebeurt als het stil wordt
We lijken steeds minder gewend om ons te vervelen. Zodra er een paar minuten niets gebeurt, zoeken we iets om dat lege stukje op te vullen. Terwijl verveling ook ruimte geeft. Ruimte waarin je ineens merkt dat je moe bent, ergens tegenop ziet, iemand mist of al weken geïrriteerd bent over iets op je werk. Misschien merk je dat je eigenlijk helemaal geen zin hebt in die afspraak waar je steeds ja tegen zegt. Of dat er iets in je leven schuurt waar je al een tijdje omheen loopt. Dat soort gedachten komen meestal niet binnen terwijl je naar je vijftigste filmpje kijkt. Ze krijgen ruimte wanneer het stil wordt.
Afleiding voelt soms gewoon heel lekker
Misschien is dat precies waarom afleiding soms zo aantrekkelijk is. Je hoeft even nergens over na te denken. Je aandacht zit ergens anders en ondertussen krijg je kleine beetjes plezier, nieuwsgierigheid of spanning aangeboden. Dat kan heerlijk zijn. Alleen kun je jezelf ook afvragen hoe vaak je iets pakt omdat je ervan geniet en hoe vaak je iets pakt omdat je even weg wilt van wat je voelt. Dat verschil is klein en behoorlijk belangrijk.
We zoeken dat snelle goede gevoel natuurlijk op veel meer plekken. Online shoppen kan zo werken, net als eten, gamen, series kijken, steeds je mail controleren, likes bekijken, datingapps of je agenda helemaal volzetten. Zelfs voortdurend bezig zijn kan een vorm van afleiding worden. Er is altijd wel iets waarmee je jezelf even kunt bezighouden.
Echte voldoening vraagt vaak iets van je
Ondertussen kunnen de dingen die werkelijk voldoening geven een stuk minder aantrekkelijk voelen. Een boek lezen vraagt aandacht. Sporten vraagt dat je van de bank komt. Iets nieuws leren betekent dat je ergens eerst slecht in bent. Een relatie verdiepen vraagt gesprekken die soms ongemakkelijk zijn. Een patroon veranderen vraagt dat je gaat kijken naar iets wat je jarenlang automatisch hebt gedaan. En jezelf leren kennen vraagt misschien wel iets wat steeds schaarser wordt: tijd waarin er even niets anders tussen jou en jezelf staat.
Daar zit geen onmiddellijke beloning. Soms zit er eerst frustratie, onzekerheid, verveling of ongemak. En toch ontstaat juist daar vaak iets wat veel langer blijft hangen dan dat korte prettige gevoel. Trots omdat je iets hebt volgehouden. Rust omdat je eindelijk een keuze hebt gemaakt. Verbinding omdat je een gesprek bent aangegaan. Zelfvertrouwen omdat je ontdekt dat je iets moeilijks kunt verdragen. Inzicht omdat je een tijdje met een gedachte bent blijven zitten in plaats van hem meteen weg te drukken.
Wat gebeurt er als je even niets invult?
Misschien zijn we zo gewend geraakt aan het vullen van ieder leeg moment, dat we nauwelijks meer merken hoeveel informatie juist in die lege momenten zit. Je hoeft daarvoor echt je telefoon niet weg te doen. Je kunt veel kleiner beginnen. Laat hem eens liggen wanneer je ergens vijf minuten moet wachten. Loop een stukje zonder podcast in je oren. Eet eens zonder ondertussen iets te kijken. Blijf na een drukke dag een paar minuten zitten voordat je automatisch Netflix aanzet. Kijk eens wat er gebeurt. Misschien voel je onrust. Misschien grijp je na dertig seconden alweer naar je telefoon. Ook dát vertelt iets.
Want de interessante vraag is uiteindelijk misschien niet hoeveel dopamine je krijgt van scrollen. De interessantere vraag is wat er boven komt drijven wanneer je even stopt met jezelf voortdurend een goed gevoel te geven.